Između strmih padina Homolja, kroz magličaste doline Zvižda, Mlava i Pek, vlaška etnička zajednica u Istočnoj Srbiji vekovima neguje sistem verovanja u čijem je središtu fascinantna, duboka i brižinski strukturirana predstava o onom svetu, poznatom pod imenom Lumea de dincolo 1. Za razliku od monolitnih teoloških dogmi, ovaj sistem predstavlja slojeviti arheološki presek ljudske potrebe da objasni nepoznato, da premosti jaz između konačnosti biološkog postojanja i večne duše, oslanjajući se na drevne predhrišćanske supstrate, vizantijske uticaje i snažnu usmenu tradiciju. U vlaškoj kosmologiji, smrt nije apsolutni kraj niti radikalno odvajanje od zajednice živih, već tek promena stanja i prelazak u novu dimenziju postojanja koja funkcioniše po specifičnim, strogo uređenim zakonitostima.
Proučavanje ovog fenomena zahteva izuzetnu metodološku opreznost i duboko poštovanje prema sakralnom prostoru sagovornika na terenu. Dugogodišnji terenski rad u selima oko Bora, Majdanpeka, Kučeva i Negotina otkriva da Lumea de dincolo nije apstraktan teološki pojam rezervisan za sveštenstvo, već živa, svakodnevna geografija duše. Svaki segment života, od rođenja do duboke starosti, prožet je svesti o tome da nas preci motre, da nam zameraju ili pomažu, te da granica između ova dva sveta ima svoje kapije, čuvare, ali i pukotine kroz koje živi mogu uticati na sudbinu svojih milih i dragih na onoj strani.
Arhaičnost vlaške mitologije ogleda se u činjenici da se Lumea de dincolo ne doživljava nužno kao mesto radikalne kazne ili nagrade u striktno hrišćanskom, eshatološkom smislu, već pre kao ogledalo ovog sveta. Tamo se radi, pije, pati i raduje, ali sa jednim ključnim nedostatkom – sami preminuli nemaju moć da sopstvenim naporima poprave svoj materijalni položaj, već u potpunosti zavise od milostivog sećanja, truda, molitvi i ritualnih darova svojih živih srodnika. Upravo iz ovog aksioma proističe čitava gigantska građevina posmrtnih obreda, poznatih u narodu pod jedinstvenim nazivom pomana.
Kosmologija granice: Topografija i struktura onog sveta
Kada vlaški narator govori o Lumea de dincolo, on često koristi prostorne metafore koje su duboko ukorenjene u lokalni pejzaž. Onaj svet je istovremeno blizu i daleko; on se prostire iza nevidljive zavese koju običan čovek ne može da razgrne, osim u posebnim trenucima, tokom takozvanih liminalnih perioda kao što su Zadušnice, nedelja po Uskrsu (Paştele morților) ili u trenucima nagle krize i prelaznih životnih doba. Prema kazivanjima sa terena iz okoline Žagubice, prelazak u Lumea de dincolo započinje savladavanjem prepreka koje bi duša mogla sresti na putu, a koje se u obredima simbolično predupređuju 2.
U strukturi ove kosmologije, voda ima apsolutni primat. Reke, potoci, pa čak i bunari i izvori, funkcionišu kao granične linije (limen) između ovog sveta (Lumea de astă-zi) i onog sveta. U mnogim obredima prelaza, posebno tokom sahrana i posmrtnih pomena, voda se koristi za "pranje" puta duši, za napajanje žednih predaka, ali i kao medijum preko koga se svetlost i hrana prenose na drugu stranu. Stariji zapisi sa terena beleže verovanje da duše preminulih prelaze preko velikih voda oslanjajući se na tanane, opasne mostove, poput čuvenog "vatrenog mosta" ili "staklene ćuprije", čiju stabilnost direktno osiguravaju sveće i prilozi koje su živi dali za njihovu dušu.
Osim vode, značajno mesto u topografiji Lumea de dincolo zauzimaju vertikalne osi sveta – drveće, naročito orah, glog i dren. Orah se u vlaškoj tradiciji smatra drvetom pod čijim korenjem obitavaju duše predaka, pa se stoga nikada ne sadi blizu kuće bez preke potrebe, a plodovi se beru i dele uz strogo poštovanje ritualnih pravila. Kroz krošnje drveća duše komuniciraju sa vetrom, a dim sa sveća paljenih na grobu ili kraj puta služi kao vertikalni telegraf koji prenosi miris tamjana i toplinu do onih koji borave u hladnim prostranstvima večnosti.
| Element topografije | Simbolično značenje u ovom svetu | Funkcija u Lumea de dincolo | Obredna praksa vezana za element |
|---|---|---|---|
| Reka / Potok | Granica, prirodna prepreka | Prelaz, putanja kojom putuje duša | Puštanje sveća na vodi, umivanje za mrtve |
| Orah | Sedište predaka, sabirno mesto | Kosmički stub, komunikacioni portal | Izbegavanje seče, prinošenje plodova |
| Dim i tamjan | Čulni signal, pročišćenje | Hrana i vazduh za preminule | Kađenje grobova i obrednih trpeza |
| Sveća (Lumina) | Svetlost, vodič u tami | Baklja koja osvetljava put duši | Paljenje za dušu (lumină pentru suflet) |
Ovakva topografija ne predstavlja samo puktu geonaučnu ili mitološku spekulaciju, već praktični vodič za preživljavanje u zajednici koja svoje postojanje gradi na vertikalnoj solidarnosti sa mrtvima. Ukoliko se ovi prostorni zakoni prekrše, ukoliko se zaboravi na obavezu prema precima, ravnoteža u Lumea de astă-zi biva narušena, što se manifestuje kroz bolesti, nerodne godine i nesreće u porodici.
Pomana: Ekonomija darivanja i briga o mrtvima
Centralni stub kroz koji se ostvaruje veza sa Lumea de dincolo jeste sistem pomane. Za razliku od hrišćanskog pomena koji ima molitveni karakter, vlaška pomana je duboko materijalizovan čin ekonomske i socijalne razmene sa onim svetom. Antropolozi često ističu da vlaški sistem pomana funkcioniše po principu Mausove teorije dara: dati, primiti i uzvratiti 3. Živi daju hranu, odeću, stoku i svetlost, a zauzvrat od predaka dobijaju zaštitu, plodnost njiva i mir u kući.
Pomane se dele na redovne (godišnje, višegodišnje) i vanredne, koje se organizuju kada se pokojnik javi u snu, tražeći "vodu", "kapu", "obuću" ili žaleći se da mu je "hladno" i "mračno". Posebno mesto zauzima velika pomana, poznata u nekim krajevima kao pomen mare ili deveto godina, mada se može praviti i ranije, prema mogućnostima i tradiciji porodice. Tom prilikom se pripremaju bogate trpeze, peku se specijalni hlebovi (kolaci) ukrašeni simboličnim ornamentima od testa, koljivo, a živi srodnici pripremaju i dele takozvane "pakete" koji sadrže tanjire, šolje, peškire i sveće.
"Kada daš na pomanu, ti ne bacaš hranu niti trošiš uzalud imetak; ti zapravo šalješ paket onome ko je tamo, u mraku, gol i bos. Ako mu ovde ne daš, tamo će hodati u dronjcima i tražiće od tebe pravdu. Mrtvi ne traže mnogo, ali ono što traže mora biti čisto, po adresi i na vreme namireno." — Zabeleženo na terenu u okolini Negotina, narator star 72 godine.
Ova ekonomija darivanja podrazumeva strogu personalizaciju predmeta. Svaki tanjir koji se deli na pomani mora biti "otkupljen" za dušu određenog pokojnika, a pre nego što se preda osobi koja ga prima, na njemu se mora zapaliti mala sveća. Na taj način se predmet simbolično "dehumanizuje" iz ovog sveta i prebacuje u Lumea de dincolo, gde ga preminuli preuzima i koristi. To objašnjava zašto su vlaške pomane često izuzetno skupe i zahtevne manifestacije koje mogu okupiti celo selo, jer se kroz njih gradi prestiž porodice, ali i ispunjava najviša moralna obaveza prema rodu.
Liminalna bića i čuvari praga
U vlaškim predanjima, prostor između dva sveta nije prazan; njime krstare brojna mitološka bića, duhovi i entiteti koji mogu biti blagonakloni, ali češće predstavljaju opasnost za neoprezne putnike ili one koji su se zatekli van kuće u nevreme. Među njima su najpoznatije Muma Pădurii (Majka šume), Vâlvele (zaštitnice ili demoni prirode, vezani za planine, izvore i rudnike) i Strigoii (povampireni mrtvi ili zle duše koje se vraćaju među žive).
Koncept strigoja posebno ilustruje fluidnost granice Lumea de dincolo. Kada čovek umre pod nerazjašnjenim okolnostima, kada nad njim nisu izvršeni propisani obredi, ili ako je za života bio izuzetno zlurado biće, njegova duša može odbiti da pređe u onaj svet ili se može vratiti iz njega nezadovoljna. Strigoj tada postaje teret za žive, pije im krv, donosi bolest stoci i sušu u polja. Zbog toga su vlaški pogrebni običaji prepuni preventivnih radnji – od probijanja srca pokojnika glogovim kolcem (u ekstremnim, istorijskim slučajevima zabeleženim u literaturi) do postavljanja trnja i makaza u sanduk, kako bi se put povratka u ovaj svet učinio nemogućim.
Sa druge strane, vâlve predstavljaju personifikaciju prirodnih sila koje gospodar e Lumea de dincolo drži pod kontrolom. One borave u pećinama Homolja i Timočke Krajine, a sa njima se može stupiti u kontakt kroz specifične rituale, mada takvi susreti često nose rizik od gubitka uma ili zdravlja. Narodna predanja su puna priča o ljudima koji su "zalutali" u pećinu i proveli tamo dane misleći da je prošlo samo nekoliko minuta, što direktno svedoči o različitom protoku vremena u onom svetu u odnosu na ovozemaljski hronološki sat.
Ovi mitološki entiteti služe kao psihološki mehanizam kontrole društvenog ponašanja. Strah od strigoja ili kazne od strane vâlvi terao je pojedince na poštovanje kolektivnih normi, brigu o starijima i solidarnost unutar zajednice. U tom smislu, mitologija Lumea de dincolo nije samo sistem verovanja o zagrobnom životu, već efikasan instrument socijalne stabilnosti i očuvanja etičkog kodeksa vlaške grupe.
Snovi kao prozor u ono svet
U vlaškoj tradiciji, san (visul) se ne posmatra kao pukna psihološka igra mozga tokom sna, već kao stvarni, ontološki prostor susreta sa onim svetom. Kroz snove Lumea de dincolo komunicira sa živima direktno i bez posrednika. Pokojnici dolaze u snove da upozore na predstojeću nesreću, da traže zaboravljenu pomanu, ili da obaveste srodnike o svom stanju na onoj strani 4.
Interpretacija snova u vlaškim selima predstavlja pravu malu nauku kojom se bave uglavnom starije žene, takozvane babe ili vešte žene koje poznaju jezik simbola. Ako se pokojnik u snu pojavi blatnjav, pocepan ili gladan, to je jasan znak da pomana nije bila uspešna ili da je zaboravljen. Ako se, pak, pojavi u beloj, čistoj odeći, nasmejan i spokojan, porodica može biti mirna jer je Lumea de dincolo za tog pretka mesto blagostanja i mira.
Takođe, predsmrtni snovi samih bolesnika često se tumače kao najava dolazaka gostiju iz onog sveta koji su došli da "povedu" dušu. Porodica pažljivo sluša šta umirući govori u delirijumu ili pred sam kraj, beležeći imena predaka koje on navodno vidi u sobi. Ovi elementi snažnog vizuelnog i auditivnog iskustva dodatno učvršćuju uverenje da je granica između dva sveta tanja nego što se na prvi pogled čini, te da se prelazak odvija postepeno, uz prisustvo obe strane.
Muzika, tužbalice i put ka večnosti
Zvuk ima presudnu ulogu u vlaškim obredima prelaza. Kada nastupi smrt, započinje se sa pevanjem tužbalicau (bocet), čija je svrha ne samo da izrazi tugu preživjelih, već i da vodi dušu kroz njene prve korake u nepoznatom prostoru Lumea de dincolo. Tužbalice nisu nasumični jauci, već strogo strukturisane epsko-lirske pesme u kojima se nabrajaju vrline pokojnika, njegovi zemaljski uspesi, ali i put koji ga čeka, sa uputstvima kako da savlada prepreke.
U istočnoj Srbiji, uz tužbalice se često vezuje i specifična instrumentalna muzika, svirana na gajdama, fruli ili duvačkim instrumentima u određenim trenucima pogrebne ceremonije. Muzika funkcioniše kao zvučni štit i kompas. Veruje se da duhovi i sile mraka ne mogu nauditi duši koja putuje praćena tužbalicama i ritmom obrednih melodija.
| Faza obreda | Zvučni izraz | Glavna funkcija u procesu prelaza |
|---|---|---|
| Momentalno po smrti | Glasno naricanje (bocet) | Otvaranje puta, obaveštavanje zajednice i predaka |
| Iznošenje iz kuće | Instrumentalna tužbalica | Oproštaj sa domom, prelazak kućnog praga |
| Sahrana na groblju | Ritam i melodija frule/gajdi | Smirivanje duše, rasterivanje zlih sila |
| Godišnji pomen | Zvonjava i obredne pesme | Obnavljanje veze, dozivanje sećanja |
Ova zvučna dimenzija pokazuje koliko je vlaška kultura holistički orijentisana. Vizuelni simboli (sveće, cveće, odeća), olfaktorni (tamjan, vosak), gustativni (hrana, vino) i auditivni (tužbalice, zvona) stapaju se u jedinstven obredni čin koji ima za cilj da uspešno integriše pokojnika u novi dom – Lumea de dincolo.
Uticaj modernizacije i savremena transformacija običaja
U XXI veku, suočeni sa masovnim odlivom stanovništva iz istočne Srbije, migracijama u Zapadnu Evropu i urbanizacijom, vlaški običaji vezani za Lumea de dincolo prolaze kroz duboke transformacije. Ipak, za razliku od mnogih drugih tradicija koje su nestale, kult mrtvih i pomana pokazuju izuzetnu žilavost i otpornost na asimilaciju.
Mnogi mladi Vlasi koji žive i rade u Beču, Parizu ili Minhenu vraćaju se u rodna sela na Homolju i u Timočku Krajinu upravo kako bi organizovali velike pomane za svoje roditelje ili bake i deke, poštujući svaku pojedinost predviđenu tradicijom. Često se tehnologija i tradicija prepliću: fotografije sa pomana dele se na društvenim mrežama, a stariji razgovaraju sa mlađima preko video-poziva dok se priprema obredna trpeza, čime se održava kontinuitet zajednice uprkos fizičkoj razdaljini.
Etnolozi i antropolozi ove pojave prate sa velikom pažnjom, naglašavajući da potreba za povezivanjem sa precima i smislom postojanja ne slabi sa razvojem tehnologije, već naprotiv, dobija nove oblike izraza. Lumea de dincolo ostaje onaj neprocenjivi unutrašnji kompas koji vlaškoj zajednici daje identitet, postojanost i duboko ukorenjen osećaj pripadnosti kroz generacije.
Reference
- Čajkanović, Veselin. Mit i religija u Srba. Srpska književna zadruga, Beograd, 1973.
- Đorđević, Tihomir R. Na našem narodnom životu, sveske I-IV. Prosveta, Beograd, 1984.
- Zečević, Slobodan. Mitološka bića srpskih naroda. „Vuk Karadžić“, Beograd, 1981.
- Radovanović, Jovan. Homolje: Antropogeografska i etnološka proučavanja. Etnografski institut SANU, Beograd, 1995.
- Kostić, Veselin. Kult mrtvih u istočnoj Srbiji: Etnološka studija vlaških običaja. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, Sremski Karlovci, 2004.
Fusnote i reference
-
Pojam Lumea de dincolo u vlaškom govornom području obuhvata celokupnu eshatološku dimenziju postojanja nakon smrti, za razliku od pojednostavljenih hrišćanskih termina raja i pakla. ↩
-
Detaljnija terenska istraživanja Jovana Radovanovića potvrđuju da se geografski pojmovi poput reka i pećina u vlaškom folkloru direktno preslikavaju na onostrani pejzaž. ↩
-
Videti ključnu studiju Marsela Mosa (Essai sur le don), čiji se principi darivanja savršeno reflektuju u strukturi vlaških posmrtnih pomana. ↩
-
O snovima kao ontološkom prostoru u balkanskoj tradiciji pisao je Veselin Čajkanović u svom čuvenom radu o staroj srpskoj religiji i mitologiji. ↩